Scouting Rhenen in de oorlog

Onze vereniging bestaat sinds 1912. Dat betekent dat er tijdens de Tweede Wereldoorlog ook al scouts in Rhenen waren. Jongens en meiden net zo oud als jullie nu, die op ongeveer dezelfde plekken soms dezelfde spelletjes deden. De scouts schreven vroeger elke week een verslag over hun opkomst, net zoals nu weleens op Instagram verschijnt. Hieronder vat ik aan de hand van die verslagen samen hoe de scouts uit Rhenen de oorlog hebben meegemaakt op scouting. Daarna vertel ik over de (oud)-leden die een belangrijke rol hebben gespeeld in de oprichting van onze vereniging en het verloop van de oorlog. 

Een aantal van hen liggen begraven op de begraafplaats aan de Achterbergsestraatweg. Een plek waar onze vereniging op 4 mei helpt bij de dodenherdenking. Een mooie traditie die laat zien dat onze vereniging een rijke, maar soms ook verdrietige, geschiedenis heeft.

Deel 1: de verslagen

Elke week schreef een scout het verslag. Van twee patrouilles zijn de boekjes bewaard gebleven uit de periode 1939-1941. De verslagen waren soms lang, soms kort, soms serieus, soms erg grappig: “1 maart 1941, Er is van die middag wel niet veel te vertellen, maar ja, we moeten 1 blad toch maar vol leuteren.” Ze noemen ook vaak namen die in deel 2 terug komen. In het stukje over 1 maart gaat het over de goede leiding van Vaandrigs Rutgers en Wijngaarden. Twee mannen die later het verzet in zullen gaan. De verslagen werden soms voorzien van mooie tekeningen zoals deze van 16 maart 1940. Wat herken je allemaal?

Op 16 december 1939, vijf maanden voor de inval in Nederland en tweeënhalve maand na het begin van de oorlog in Polen, stond de opkomst al in het teken van de oorlog. Een scout schrijft: “We moesten denken (gelukkig dat het niet waar is) dat de oorlog al zo ver gevorderd was, dat de Duitsers de Betuwe veroverd hadden.” Tijdens de opkomst was het doel om zogenaamde Duitse spionnen die over de Rijn kwamen, in de gaten te houden. Uiteindelijk wonnen de verdedigers deze opkomst.

Op 23 maart 1940 lopen de Scouts een tocht langs de Cuneraweg en het spoor. Ze moesten pijlen volgen, totdat deze pijlen vlak voor het einde overgingen in paaseitjes, het was immers de zaterdag van het paasweekend. De Scouts hadden hun route uitgetekend, herken je de spoorlijn?

Hierna komen er een half jaar lang geen verslagen. Op 7 september 1940 komt een samenvatting van dit halfjaar:

“Door omstandigheden kon het patrouilleboek niet worden bijgehouden. We zullen met een paar woorden zeggen wat er gebeurd is. Ten eerste hebben we het troephuis bij den Heer van Wijngaarden [over zijn zoons later meer] verlaten. De zolder die we bewoonden is schoongemaakt. Verder zijn we op 13 april 1940 geïnstalleerd door hoofdverkenner Dn Oosterlee. We hebben verder de evacuatie meegemaakt en na de oorlog is de troep weer bij elkaar gekomen en hebben weer troepmiddag gehouden. op den 5 Aug 1940 begon het 2e zomerkamp en wel bij Hierde. We kwamen den 17 Aug. 1940 weer terug. Toen hebben we een troep vacantie gehouden. Op 7 sept. 1940 begon de eerste troepavond.

De Scouts spraken hier dus heel rustig over de oorlog. Ze hebben het er zelfs over dat de oorlog voorbij is. Dit komt doordat na de inval van de Duitsers in Nederland er voor gewone Nederlanders in eerste instantie niet zoveel veranderde. Kinderen konden gewoon naar school en het dagelijks leven ging verder. Dit zal later in de oorlog veranderen, maar dat konden de Scouts toen nog niet weten. Ze zijn zelfs nog op zomerkamp geweest, en wel dertien dagen lang. Dat is flink langer dan de zomerkampen nu zijn.

Ook volgt op 7 september 1940 weer een verslag van de opkomst. Dit is vijf maanden na de inval van Duitsland. De Scouts spelen een verzonnen verhaal over een vijandige stam die vanaf de Waterbomen ver het bos in is getrokken. Ze proberen het spoor te volgen. Het clubhuis was op dit moment natuurlijk nog helemaal niet waar het nu is, maar ongeveer bij het huidige Koningshuis, in het centrum van Rhenen. Maar de Waterbomen waren in Rhenen al een bekende plek. In het verslag lopen de werkelijkheid van de oorlog en de verzonnen stammenstrijd door elkaar heen. De Scouts tekenden een kaartje van de route die ze liepen, deze zie je hieronder. Onderweg liepen ze een stukje fout zoals onze scouts nu ook weleens doen, deze omweg hebben ze ook aangegeven op de kaart. Maar wat nu niet meer gebeurt, is dat deze Scouts toen een granaat vonden. Dit hebben ze met een D op de kaart aangegeven. Uiteindelijk besloten de Scouts om de loopgraven als basis te gebruiken en hun kamp op te bouwen bij C. Als je de kaart vergelijkt met een kaart van nu, lijkt deze heel erg goed te kloppen! Met “naar zevensprong” wordt waarschijnlijk de Reumersweg bedoeld. Het fietspad komt uit bij de parkeerplaats van de Leemkuil, wat nu nog steeds een zevensprong is, en het veld tegenover het clubhuis bestond toen ook al. Zo kun je goed zien hoe de scouts 85 jaar geleden onze omgeving beleefden en hoe de echte oorlog met prikkeldraad, loopgraven en granaten samenloopt met de verzonnen wereld van een stammenstrijd.

Na dit verhaaltje volgen nog vijf verhalen. Deze gaan over het gereedmaken van het troepenhuis voor de officiële opening op 8 maart 1941. Lang konden de Scouts helaas niet van dit troepenhuis genieten. Op 22 maart 1941 staat het laatste verslag in het boekje en op 2 april 1941 verboden de Duitsers Scouting. Dat betekent niet dat er helemaal geen scouting was. Scouting ging door, stiekem op zolders en in het bos, maar hier heb ik geen verslagen meer van.

Een jeugdlid schrijft later dat hij in 1942 een padvinder op de kast van zijn oma zag staan. Oma vertelde dat scouting nu verboden was, maar na de oorlog wel weer terug zou komen. Het jeugdlid schreef vervolgens dat in juni 1945 (1 maand na de bevrijding van Rhenen op 7 mei) de troep van de Jhr. Schimmelpenninckgroep in Rhenen weer werd opgericht. Er waren toen 48 verkenners in twee troepen. Onder de leiding waren ook weer de gebroeders Rutgers, die er in 1941 ook bij waren en over wie je hieronder meer kan lezen. In 1946 volgde alweer het eerste welpenkamp. Onze welpen gaan dan met de bus naar Elst (Utrecht). Vanaf hier lijkt het leven weer verder te gaan als vanouds.

Deel 2: (Oud)-leden in de oorlog

Een aantal (oud)-leden) hebben gestreden in de oorlog. Als soldaat of in het verzet. Om uit te leggen wie dat waren heb ik een stukje van onze website gekopieerd:

Het begin van Scouting Rhenen was in de zomer van 1910. Na een bezoek van een Engelse padvinderspatrouille aan Nederland, begon het ‘padvinden’ in Nederland te leven. Een Amsterdamse uitgever werd zo enthousiast, dat hij in 1911 het blaadje De Padvinder ging uitgeven, dat ook al snel bij de Rhenense boekverkoper Cornelis Waiboer verkrijgbaar was. Zijn zoon Jan nam deze blaadjes mee naar school en daar gingen ze van hand tot hand. Een achttal jongens, waaronder Jan Waiboer, Lou Looysen, Herman Haaie, Wim Benninck en de tweeling Anton en Hendrik Bussemaker, startten dan uiteindelijk een padvinderstroep.

Op 17 september 1912 was het dan zover. De padvinderstroep werd officieel opgericht en sloot zich aan bij de Nederlandse Padvinders Organisatie (NPO). Het bestuur bestond destijds uit D. Bender, W.M. Bredius, Willem de Haas, C. Sepp, Jacob van Wijngaarden, en burgermeester Jhr. G.J.A. Schimmelpenninck was erevoorzitter.

Van de geel gearceerde namen vertel ik hieronder het verhaal:
Anton Bussemaker (1 februari 1900 – 15 december 1941) was duikbootcommandant. Als reactie op Pearl Harbor heeft Bussemaker vier belangrijke Japanse schepen laten zinken. Slechts enkele weken daarna kwam hij om het leven toen zijn duikboot werd opgeblazen door een Japanse zeemijn. Zijn duikboot werd pas in 1995 teruggevonden.
https://vrijheid.scouting.nl/~documents/scouts-in-de-oorlog/scouts-in-militaire-dienst-in-nederlands-oost-indie/militair-noi-anton-bussemaker/?layout=file

Jan Waiboer overleefde de oorlog wel. Hij was bevriend met Anton Bussemaker en heeft vanuit het verzet gestreden voor onze vrijheid. Scouts in het Verzet heeft hier een stuk over geschreven als je hier meer over wilt weten: https://vrijheid.scouting.nl/~documents/scouts-in-de-oorlog/verzet/verzet-jan-waiboer/?layout=file

Jonkheer Johan Schimmelpenninck (sinds 1913 de eerste hopman van onze vereniging én naamgever. Hij was de zoon van de burgemeester) richtte aan het begin van oorlog een verzetsorganisatie op. Deze geheime organisatie had als doel om orde, rust en veiligheid te handhaven op het moment van bevrijding. De Duitsers hadden dit echter door en hebben hem gearresteerd. Hij werd gevangengezet in het “Oranjehotel” in Scheveningen en weigerde daar tijdens ondervragingen zijn mede verzetsstrijders te verlinken. Hij werd overgeplaatst naar Kamp Amersfoort en later Kamp Vught en Kamp Haaren. In 1943 werd hij op 55-jarige leeftijd gefusilleerd op de Leusderheide samen met zestien andere verzetsstrijders. Ook hierover is een stuk geschreven door Scouts in het Verzet: https://vrijheid.scouting.nl/~documents/scouts-in-de-oorlog/verzet/verzet-johan-schimmelpenninck/?layout=file

Luc en Jaap Wijngaarden waren de zoons van Jacob van Wijngaarden. Samen waren ze Scouts bij onze vereniging en in de oorlog begonnen ze een klein verzet. Ze doken uiteindelijk onder en Luc ging naar Engeland om als geheim agent terug te komen. Jaap ging mee op zijn eerste opdracht. Beiden werden opgepakt, Luc kon ontsnappen maar Jaap helaas niet. Jaap is doodgeschoten toen de Canadese bevrijders te dichtbij kwamen. Scouts in het Verzet heeft een uitgebreid verslag geschreven van de geheime missie die Luc en Jaap probeerde te voltooien.
https://vrijheid.scouting.nl/~documents/scouts-in-de-oorlog/verzet/verzet-luc-van-wijngaarden/?layout=file
https://vrijheid.scouting.nl/~documents/scouts-in-de-oorlog/verzet/verzet-jaap-van-wijngaarden/?layout=file
Op 22 maart 1941 maakte een scout deze tekening. Vaandrig v. Wijngaarden geeft hier uitleg aan een scout. Een vaandrig is een oude term voor scoutsleiding. Jaap was toen negentien jaar en lid van de patrouille die dit boek schreef. Ik denk daarom dat dit Jaap is. Daarnaast staat een tekening van Luc.

De laatste Rhenense scout die, voor zover wij weten, in het verzet zat was Aart Rutgers. Hij zette zich in om geallieerde piloten te redden als zij waren gecrasht in Nederland. Ook zijn verhaal is erg interessant.
https://vrijheid.scouting.nl/~documents/scouts-in-de-oorlog/verzet/verzet-aart-rutgers/?layout=file
Op 22 februari 1941 is ook van hem een tekening gemaakt: